Štetnost duhanskog dima
Duhanski dim predstavlja najznačajniji modificirajući i preventibilni faktor rizika respiratornog morbiditeta i mortaliteta u svijetu, uzimajući obzir direktne i indirektne štetne posljedice na organe i organske sisteme. Aktivno i pasivno izlaganje česicama duhanskog dima uzrokuje najčešće progresivno i ireverzibilno oštećenje plućne strukture i funkcije, dovodeći do različitih oboljenja i uticaja na zdravlje svih dobnih skupina populacije. Štetni efekti duhanskog dima obuhvataju toksično, proimflamatorno, oksidativno, mutageno i imunomodulatorno djelovanje. Dugotrajna inhalacija toksičnih produkata sagorijevanja duhana dovodi do višestrukih patofizioloških poremećaja, uz naglasak na respiratorni i kardiovaskularni sistem.
Prema podacima Svjetske zdravstvene organizacije, duhan je odgovoran za smrt više od 8 miliona ljudi godišnje u svijetu, od čega je 1,2 miliona smrtnih slučajeva posljedica izloženosti nepušača duhanskom dimu. Procjenjuje se da broj konzumenata duhanskih proizvoda premašuje 1,3 milijarde, uz alarmantan podatak da se svakih 8 sekundi bilježi jedan smrtni slučaj u kojem je pušenje identificirano kao rizični faktor. U Bosni i Hercegovini prevalenca pušenja za 2024. godinu iznosi 35,3 %, dok se mortalitet povezan s pušenjem procjenjuje na 14-15 % svih smrtnih slučajeva.
Duhanski dim sadrži više od 7000 hemijskih supstanci, od kojih je za najmanje 70 dokazano kancerogeno djelovanje. Dominantno štetne efekte izazivaju nikotin, katran, ugljični moniksid i slobodni radikali.
Nikotin stvara ovisnost, ubrzava srčanu frekvenciju, dovodi do vazokonstrikcije i može izazvati povišenje krvnog pritiska. Katran, zajedno sa ostalim štetnim česticama duhanskog dima uzrokuje upalne promjene i oštećenje sluznice disajnih puteva, djeluje trombogeno i ubrzava proces ateroskleroze. Ugljični monoksid potiče nastanak krvnih ugrušaka, te se veže za hemoglobin približno 200 puta jače od kisika, čime se smanjuje oksigenacija tkiva i značajno narušava funkcionalnost organskih sistema.
Navedene supstance izazivaju hroničnu upalu disajnih puteva, oštećenje cilijarnog epitela, poremećaj mukocilijarnog klirensa, remodeluranje bronha, aktivaciju proteaza i destrukciju alveolarnih septi (emfizem), kao i genotoksični efekat, uz imunosupresiju lokalne plućne odbrane. Ovi procesi djeluju sinergijski i najčešće dovode do ireverzibilnog oštećenja plućne strukture i funkcije.
U svijetu od hronične opstruktivne bolesti pluća (HOBP) boluje oko 300 miliona ljudi, a pušači imaju 12-13 puta veći rizik za razvoj ovog oboljenja u odnosu na nepušače.
Više od 80 % slučajeva karcinoma pluća povezano je sa pušenjem kao rizičnim faktorom. Duhanski dim sadrži brojne kancerogene supstance (policiklični aromatski ugljikovodonici, nitrozamini), koji induciraju mutacije tumorsupresorskih gena, aktiviraju onkogene , i dovode do poremećaja mehanizama apoptoze. Rizik od karcinoma pluća raste proporcinoanlno pušačkom stažu i broju konzumiranih cigareta , ali se smanjuje nakon prestanka pušenja, iako nikad ne dostiže nivo nepušača. Prema dostupnim podacima zdravstvenih institucija i procjenama Svjetske zdravstvene organizacije, karcinom pluća se nalazi među tri najčešća maligniteta u ukupnoj populacji Bosne i Hercegovine, a na prvom mjestu po mortalitetu od malignih oboljenja, posebno u muškoj populaciji. Incidenca bolesti u stalnom je porastu, što je u direktnoj korelaciji sa dugogodišnje visokom prevalencom pušenja.
Pušenje povećava sklonost ka virusnim i bakterijskim respiratornim infekcijama i dovodi do sporijeg oporavka nakon infekcija. Pasivna izloženost duhanskom dimu može uzrokovati smanjeni rast i razvoj pluća kod djece, povećanu učestalost bronhiolitisa i pneumonija te dugoročno povećati rizik za razvoj HOBP-a i karcinoma pluća.
Duhanski dim ima višesistemsko, kumulativno i doza-ovisno štetno djelovanje na cjelokupno zdravlje i funkcionalnost organizma. Efikasne mjere prevencije, rana intervencija i programi odvikavanja od pušenja ostaju ključni zadaci zdravstvenog sistema i imperativ za zdravstvene profesionalce na svim nivoima zdravstvene zaštite.
Pripremila: Mr. sci. dr Emina Dedagić, specijalista pneumoftiziologije
